Στο πρώτο ταξίδι στην Κίνα ο Ευρωπαίος πηγαίνει φορτωμένος με έτοιμες βεβαιότητες. Άλλος ψάχνει τον κομμουνισμό, άλλος την αυτοκρατορία, άλλος τη νέα υπερδύναμη που θα εκτοπίσει τις ΗΠΑ. Στην πραγματικότητα, από το Πεκίνο, τη Σιάν και τη Γκουιλίν ως το Γιάνγκσου και τη Σαγκάη, βλέπει κανείς κάτι πιο σύνθετο: έναν καπιταλισμό εξαιρετικής κρατικής ικανότητας, με τεράστιες δημόσιες υποδομές, μεγάλες ανισότητες, κοινωνική πειθαρχία και ψηφιακή επιτήρηση που έχει γίνει μέρος της καθημερινότητας.
Η πρώτη εντύπωση είναι καθηλωτική. Δρόμοι, τρένα, σταθμοί, αεροδρόμια, μετρό, δημόσιοι χώροι. Η Κίνα δεν μοιάζει με χώρα που «αναπτύσσεται». Σε πολλά σημεία μοιάζει με χώρα που έχει ήδη χτίσει το υλικό μέλλον της. Το δίκτυο υψηλής ταχύτητας είχε φτάσει τα 48.000 χιλιόμετρα στο τέλος του 2024 και ο στόχος είναι τα 60.000 ως το 2030. Αυτά δεν είναι τεχνικά νούμερα. Είναι πολιτική εξουσία χυμένη σε μπετόν, ράγες, σταθμούς και ώρες ζωής που δεν χάνονται άσκοπα.
Η σύγκριση με τις ΗΠΑ είναι αναπόφευκτη. Η Αμερική παραμένει η χώρα της τεχνολογικής πρωτοπορίας, των πανεπιστημίων, των εταιρειών που ελέγχουν μεγάλο μέρος του διαδικτύου. Αλλά οι υποδομές της κουβαλούν δεκαετίες υποχρηματοδότησης. Η Κίνα δείχνει τι μπορεί να κάνει ένα κράτος όταν κινητοποιεί πόρους χωρίς τις αντιστάσεις της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Το ερώτημα είναι τι χάνει η κοινωνία.
Στους δρόμους των πόλεων η καθαριότητα εντυπωσιάζει. Το φαγητό είναι σχεδόν παντού καλό, φθηνό, γρήγορο, λαϊκό και οργανωμένο. Οι αγορές, τα μικρά μαγαζιά, τα εστιατόρια, οι υπαίθριες διαδρομές δείχνουν μια κοινωνία που δουλεύει, καταναλώνει, κινείται. Όπου πήγαμε υπήρχαν μεγάλα πλήθη Κινέζων τουριστών. Το 2025 οι εγχώριες τουριστικές μετακινήσεις Κινέζων κατοίκων έφτασαν τα 6,5 δισεκατομμύρια, με συνολική δαπάνη περίπου 800 δισ. Ευρώ. Αυτή η μεσαία τάξη είναι το μεγάλο κοινωνικό γεγονός της Κίνας που είναι πάνω από 500 εκατομμύρια από 1.4 δισ. του συνολικού πληθυσμού. Η εικόνα στους δρόμους το επιβεβαιώνει: οργανωμένες ομάδες εσωτερικών τουριστών, οικογένειες, που φωτογραφίζονται, καταναλώνουν, περιμένουν σε ουρές, αγοράζουν εισιτήρια, τρώνε έξω. Μια κοινωνία που επί δεκαετίες έβγαινε από τη φτώχεια, τώρα ζει τη μαζική κατανάλωση και τη μαζική εικόνα.
Παντού, σε πάρκα, πλατείες, όχθες ποταμών, τείχη, εμπορικούς δρόμους και ναούς, χιλιάδες άνθρωποι φωτογραφίζονται, πολλοί με παραδοσιακές στολές και επιμέλεια επαγγελματικής φωτογράφισης. Δεν ανεβάζουν όμως αυτές τις φωτογραφίες στο Instagram, στο Facebook ή στο TikTok όπως το ξέρουμε εκτός Κίνας. Τις ανεβάζουν στα δικά τους κοινωνικά δίκτυα, σε ένα παράλληλο ψηφιακό οικοσύστημα, τεράστιο, ζωντανό και ελεγχόμενο.
Πίσω από το πλήθος υπάρχει η ταξική πραγματικότητα. Όπως μας είπε ένας συνομιλητής: «Στο σχολείο μαθαίνουμε ότι είμαστε όλοι ίσοι. Όταν βγαίνουμε στην κοινωνία καταλαβαίνουμε ότι δεν είναι έτσι». Ο μηχανικός λογισμικού μπορεί να κερδίζει πολύ περισσότερα από έναν Έλληνα συνάδελφό του, αλλά ξέρει ότι μετά τα 40 ή τα 45 μπορεί να θεωρηθεί ακριβός και αναλώσιμος. Η ανάπτυξη παράγει ευκαιρίες, αλλά δεν καταργεί τον φόβο.
Η Κίνα είναι καπιταλιστική στην παραγωγή πλούτου, κρατικοκαπιταλιστική στη στρατηγική της διεύθυνση και κομμουνιστική κυρίως ως προς το μονοπώλιο της πολιτικής εξουσίας από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Το ΑΕΠ αυξήθηκε το 2025 κατά 5%. Με τέτοιους ρυθμούς, ακόμη κι αν η εποχή της διψήφιας ανάπτυξης έχει περάσει, η χώρα συσσωρεύει ισχύ με ταχύτητα που η Ευρώπη δυσκολεύεται να φανταστεί.
Το κοινωνικό κράτος υπάρχει, αλλά δεν είναι ευρωπαϊκό κοινωνικό κράτος. Η δημόσια κοινωνική δαπάνη βρίσκεται περίπου στο 10% του ΑΕΠ. Η αύξηση των ορίων συνταξιοδότησης ξεκίνησε το 2025: οι άνδρες πάνε σταδιακά από τα 60 στα 63, οι γυναίκες σε διοικητικές θέσεις από τα 55 στα 58 και οι γυναίκες σε χειρωνακτικές εργασίες από τα 50 στα 55.
Το πιο εντυπωσιακό και ανησυχητικό στοιχείο είναι η ασφάλεια. Δεν μπαίνεις σχεδόν πουθενά χωρίς έλεγχο. Σε σταθμούς, αξιοθέατα, μουσεία και μεγάλα σημεία συνάθροισης, η εμπειρία θυμίζει αεροδρόμιο. Ο έλεγχος ταυτοτήτων και διαβατηρίων, μαζί με κάμερες αναγνώρισης προσώπου, είναι μέρος της καθημερινής λειτουργίας του δημόσιου χώρου. Η Κίνα δεν κρύβει την επιτήρηση. Την έχει κανονικοποιήσει.
Την ίδια στιγμή, η αστυνομία είναι παντού στους δρόμους και στις εισόδους σημείων ενδιαφέροντος, αλλά η παρουσία της δεν φαίνεται ενοχλητική. Έχει ως κύρια αποστολή τη ρύθμιση της κίνησης, τη διαχείριση των ουρών και την ομαλή ροή χιλιάδων ανθρώπων. Αυτό δεν ακυρώνει τον αυταρχικό χαρακτήρα του συστήματος. Δείχνει όμως κάτι κρίσιμο: η επιτήρηση δεν παρουσιάζεται μόνο ως καταστολή, αλλά και ως υπηρεσία τάξης, ασφάλειας και λειτουργικότητας. Έτσι γίνεται κοινωνικά ανεκτή.
Στην πράξη, ο επισκέπτης καταλαβαίνει γρήγορα ότι το κινεζικό διαδίκτυο είναι άλλος κόσμος. Δεν υπάρχει κανονική πρόσβαση στα εξωτερικά μέσα ενημέρωσης και στα κοινωνικά δίκτυα που χρησιμοποιεί ο υπόλοιπος κόσμος. Google, Facebook, Instagram, X, WhatsApp, YouTube και πολλά δυτικά μέσα βρίσκονται εκτός της ψηφιακής εμπειρίας. Πρόσβαση σε αυτές τις εφαρμογές έχουν κυρίως στελέχη εταιρειών για επαγγελματικούς λόγους. Οι Κινέζοι όμως δεν είναι τεχνολογικά απομονωμένοι. Είναι φανατικοί χρήστες των δικών τους πλατφορμών. Το ψηφιακό τους περιβάλλον είναι προηγμένο, μαζικό και περιφραγμένο.
Η μόνη ευθεία εμπειρία λογοκρισίας που συνάντησα ήταν ήρεμη. Ρώτησα το DeepSeek, το κινεζικό αντίστοιχο του ChatGPT, μια πολιτικά ευαίσθητη ερώτηση για διαδηλώσεις αγροτών. Η απάντηση δεν ήταν επιθετική. Ήταν γραφειοκρατική: ότι η ερώτηση υπερέβαινε την αποστολή του. Αυτή είναι μορφή λογοκρισίας. Δεν φωνάζει. Απλώς αφαιρεί το ερώτημα από το πεδίο του επιτρεπτού.
Κι όμως, η εικόνα δεν χωρά σε μία λέξη. Επισκεφθήκαμε πολλούς ναούς, βουδιστικούς και μουσουλμανικούς, σε λειτουργία. Είδαμε ιερωμένους και πιστούς όλων των ηλικιών να προσεύχονται. Σε ερωτήσεις για τους πιστούς, οι συνομιλητές μας διευκρίνιζαν ότι η Κίνα δεν έχει επίσημη θρησκεία, τα μέλη του κόμματος, που είναι το 7.1% του πληθυσμού, δεν πρέπει να είναι θρησκευόμενα, αλλά οι υπόλοιποι πολίτες μπορούν να ακολουθούν τη θρησκεία της επιλογής τους.
Υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες βουδιστικοί ναοί, μουσουλμανικά τεμένη και χριστιανικοί χώροι λατρείας. Οι συνομιλητές μας διευκρίνιζαν επίσης ότι περίπου το 91% του πληθυσμού είναι Χαν και ότι οι υπόλοιπες 55 εθνότητες ακολουθούν, στον βαθμό που το επιθυμούν, τις δικές τους παραδόσεις. Αλλά και εδώ υπάρχει η διπλή αλήθεια της Κίνας. Υπάρχει θρησκευτική ζωή, αλλά υπό έλεγχο. Υπάρχουν ναοί, τεμένη και εκκλησίες, αλλά διώκονται συστηματικά ομάδες που το κράτος χαρακτηρίζει σέκτες, όπως και μουσουλμανικοί πληθυσμοί που αντιμετωπίζονται ως φορείς φανατισμού ή αποσχιστικής απειλής.
Η Κίνα δεν είναι απλώς μια πυραμίδα διαταγών από το Πεκίνο. Υπάρχει εντυπωσιακή αποκέντρωση στη διαχείριση του καπιταλισμού. Περιφέρειες, πόλεις, τοπικές αρχές, ειδικές ζώνες, διοικητικά πειράματα. Κάτι σαν «όλη η εξουσία στα σοβιέτ», μόνο που τα σοβιέτ εδώ διαχειρίζονται επενδύσεις, τουρισμό, βιομηχανία, ακίνητα και υποδομές. Η κεντρική εξουσία χαράσσει γραμμή. Τα τοπικά συστήματα την υλοποιούν με αξιοσημείωτη ευελιξία.
Ακόμη και στο εκλογικό πεδίο, η εικόνα είναι πιο σύνθετη από τη δυτική καρικατούρα. Ο νόμος προβλέπει ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα, λαϊκές οργανώσεις και ομάδες τουλάχιστον δέκα ψηφοφόρων μπορούν να προτείνουν υποψηφίους για τοπικούς αντιπροσώπους. Προβλέπει περισσότερους υποψηφίους από θέσεις, διαβούλευση και, όταν δεν υπάρχει συναίνεση, προκαταρκτική ψηφοφορία. Αυτό δεν κάνει την Κίνα φιλελεύθερη δημοκρατία. Δείχνει όμως μια μορφή οργανωμένης, ελεγχόμενης συμμετοχής στη βάση.
Η παράσταση «Το θέαμα της Λίου Σαντζιέ-印象·刘三姐», στο Γιάνγκσου, σε σκηνοθεσία του Τζανγκ Γιμού, δείχνει μια άλλη πλευρά της κρατικής ικανότητας: τον πολιτισμό ως τοπική αναπτυξιακή πολιτική. Με σκηνή τον ποταμό Li και τα βουνά καρστ, με εκατοντάδες τοπικούς συμμετέχοντες, δεν είναι απλώς τουριστικό θέαμα. Είναι η φύση, η τοπική μνήμη, οι μειονοτικές κουλτούρες και η αγορά οργανωμένες σε προϊόν υψηλής αισθητικής.
Τι κρατά λοιπόν ένας Έλληνας από την Κίνα; Ούτε θαυμασμό χωρίς όρια ούτε αντικομμουνιστικό αυτοματισμό. Η Κίνα δείχνει ότι οι δημόσιες υποδομές, ο σχεδιασμός, η βιομηχανική πολιτική και η κρατική ικανότητα έχουν σημασία. Δείχνει επίσης ότι η αγορά παράγει ανισότητες. Η Ευρώπη έχει δικαιώματα και κανόνες, αλλά κινείται αργά. Οι ΗΠΑ έχουν καινοτομία, αλλά φθαρμένες δημόσιες υποδομές. Η Κίνα έχει ταχύτητα και καινοτομία, αλλά με πολιτική σιωπή.
Το ελληνικό μάθημα δεν είναι να αντιγράψουμε την Κίνα. Είναι να πάψουμε να χρησιμοποιούμε τη δημοκρατία ως δικαιολογία για ανικανότητα. Να χτίσουμε δημόσιες υποδομές, ανοιχτά ψηφιακά συστήματα, σοβαρή βιομηχανική πολιτική, αξιοκρατική διοίκηση και πολιτισμό. Αλλά με λογοδοσία, δικαιώματα, ανεξάρτητους θεσμούς και κοινωνικό έλεγχο.
—
Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Int. της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ – tanea.gr –