Όταν ακούμε τη φράση «ψηφιακή κυριαρχία», πολλοί νομίζουν ότι αυτό είναι κάτι τεχνικό , που αφορά μόνο ειδικούς. Όμως η αλήθεια είναι απλή: αν ως κοινωνία δεν ελέγχουμε τις ψηφιακές υποδομές που στηρίζουν σχεδόν όλες τις λειτουργίες ενός σύγχρονου κράτους, την οικονομία και την καθημερινή μας ζωή, τότε δεν ελέγχουμε ούτε τις επιλογές μας . Στον 21ο αιώνα, η ανεξαρτησία δεν κρίνεται μόνο στα σύνορα και στην ενέργεια. Κρίνεται και στο ποιος έχει τα κλειδιά των δικτύων, των υπολογιστικών κέντρων, του λογισμικού και, πλέον, της τεχνητής νοημοσύνης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ιδιαίτερα η Ελλάδα έχουν μπει σε έναν επικίνδυνο κύκλο εξάρτησης: αγοράζουμε ή «νοικιάζουμε» τεχνολογία που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, συχνά με κανόνες, τιμές και όρους που αλλάζουν χωρίς να έχουμε λόγο. Κι αυτό δεν είναι ουδέτερο. Έχει κόστος στην οικονομία, στην εργασία, στη δημοκρατία και στις ανισότητες.
Η ψηφιακή κυριαρχία δεν είναι σύνθημα: αφορά την τοπική ανάπτυξη και τη δημοκρατία
Tο ερώτημα που πρέπει να μας απασχολεί δεν είναι αν «αγαπάμε» ή «φοβόμαστε» την τεχνολογία. Το ερώτημα είναι: σε ποιον ανήκει και ποιος ωφελείται. Αν οι βασικές ψηφιακές λειτουργίες του κράτους, της εκπαίδευσης και της παραγωγής ελέγχονται από λίγες πολυεθνικές εκτός Ευρώπης, τότε η τεχνολογία γίνεται μηχανισμός μεταφοράς πλούτου και εξουσίας προς τα έξω.
Η εξάρτηση αυτή έχει τρεις όψεις:
- Οικονομική αιμορραγία: πληρώνουμε συνεχώς άδειες χρήσης, συνδρομές και υπηρεσίες, αντί να επενδύουμε σε μισθούς, δεξιότητες και δημόσιες υποδομές.
- Απώλεια γνώσης: όσο δεν χτίζουμε δικές μας λύσεις, λιγότεροι άνθρωποι γνωρίζουν πως λειτουργεί η τεχνολογία . Έτσι η χώρα αποδυναμώνεται.
- 3.Δημοκρατικό έλλειμμα: όταν κρίσιμες αποφάσεις περνούν μέσα από αδιαφανή συστήματα, μειώνεται η λογοδοσία. Και χωρίς λογοδοσία δεν υπάρχει δημοκρατία.
Γι’ αυτό η ψηφιακή κυριαρχία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι όρος κοινωνικής δικαιοσύνης.
Δεν αφορά μόνο το λογισμικό: αφορά τα δίκτυα και τα κέντρα δεδομένων
Συχνά η συζήτηση κολλάει στο «ανοιχτό λογισμικό». Είναι κρίσιμο, αλλά δεν αρκεί. Η ψηφιακή κυριαρχία έχει τέσσερις πυλώνες και αν λείπει ένας, χάνεται το παιχνίδι.
1) Οπτικές ίνες παντού: δημόσια κτήρια πρώτα, προσιτή πρόσβαση για όλους
Χωρίς γρήγορο και αξιόπιστο δίκτυο, όλα τα άλλα είναι λόγια. Η Ελλάδα χρειάζεται έναν ενιαίο κορμό οπτικών ινών που να συνδέει τουλάχιστον όλα τα δημόσια κτήρια: σχολεία, νοσοκομεία, δήμους, κέντρα υγείας, υπηρεσίες εθνικής ασφάλειας. Και αυτός ο κορμός πρέπει να λειτουργεί σαν δημόσια υποδομή: με κανόνες διαφάνειας και πρόσβαση σε προσιτές τιμές για πολίτες και επιχειρήσεις, ώστε να μειωθούν οι ψηφιακές ανισότητες μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, πλούσιων και φτωχών περιοχών.
Αντί να έχουμε διάσπαρτα δίκτυα που επικαλύπτονται όπου «συμφέρει» την αγορά ενώ αλλού αφήνουν υπάρχουν κενά , χρειαζόμαστε σχεδιασμό με κριτήριο το δημόσιο συμφέρον. Όπως ακριβώς κάνουμε (ή οφείλουμε να κάνουμε) με δρόμους, νερό και ηλεκτρισμό.
2) Υπολογιστικά κέντρα σε κάθε περιφέρεια, με ανανεώσιμη ενέργεια
Το δεύτερο θεμέλιο είναι τα υπολογιστικά κέντρα. Όταν το κράτος και οι δημόσιοι φορείς «φιλοξενούν» κρίσιμα δεδομένα και εφαρμογές σε υποδομές που δεν ελέγχουν, τότε δημιουργείται εξάρτηση. Όχι μόνο οικονομική, αλλά και θεσμική: ποιος έχει πρόσβαση, ποιος ορίζει τους όρους, τι γίνεται σε μια κρίση, τι γίνεται όταν αλλάξουν οι πολιτικές μιας εταιρείας.
Γι’ αυτό χρειάζονται υπολογιστικά κέντρα σε κάθε περιφέρεια, ώστε η χώρα να έχει ανθεκτικότητα, συνέχεια λειτουργίας και πραγματική αποκέντρωση. Κι επειδή η τεχνολογία έχει ενεργειακό αποτύπωμα, αυτά τα κέντρα πρέπει να τροφοδοτούνται αποκλειστικά από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η ψηφιακή ανάπτυξη δεν μπορεί να χτίζεται πάνω σε κρυφό περιβαλλοντικό χρέος.
3) Ανοιχτός κώδικας στο Δημόσιο και στην εκπαίδευση ως κανόνας
Ο τρίτος πυλώνας είναι το λογισμικό. Εδώ η αρχή είναι καθαρή και δίκαιη: δημόσιο χρήμα, δημόσιος κώδικας. Αν πληρώνει ο φορολογούμενος, τότε το αποτέλεσμα πρέπει να μένει στην κοινωνία: να μπορεί να ελεγχθεί, να βελτιωθεί, να επαναχρησιμοποιηθεί από δημόσιους φορείς και εταιρίες.
Ο ανοιχτός κώδικας μειώνει τα κόστη μακροπρόθεσμα, αλλά κυρίως δημιουργεί εγχώρια τεχνογνωσία: τοπικές ομάδες και επιχειρήσεις, με καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας για υπηρεσίες υποστήριξης και ανάπτυξης. Και στην εκπαίδευση, είναι ζήτημα ισότητας: τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν πώς να κατανοούν και να δημιουργούν τεχνολογία, όχι μόνο πώς να χρησιμοποιούν πλατφόρμες.
4) Τεχνητή νοημοσύνη με χαμηλό κόστος, ανοιχτό κώδικα και δημόσιο έλεγχο
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ήδη στοιχείο της καθημερινής μας ζωής, και χρησιμοποιείται άμεσα ή έμμεσα στις επιχειρήσεις και στο δημόσιο τομέα. Αν την εισάγουμε ως «μαύρο κουτί» από έξω, κινδυνεύουμε να κλειδώσουμε την κοινωνία σε αδιαφανείς αποφάσεις και νέες μορφές εξάρτησης. Η λύση δεν είναι να γυρίσουμε πίσω, αλλά να προχωρήσουμε σωστά: με μικρότερα, χαμηλού κόστους μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ανοιχτού κώδικα, που μπορούν να λειτουργούν σε δημόσιες υποδομές, να ελέγχονται, να προσαρμόζονται στη γλώσσα και στις ανάγκες μας, με κανόνες προστασίας δικαιωμάτων και διαφάνειας.
Και εδώ συνδέεται η «πράσινη τεχνητή νοημοσύνη»: δεν είναι πρόοδος να αυξάνουμε την ενεργειακή κατανάλωση χωρίς σχέδιο. Πρόοδος είναι να κάνουμε την τεχνολογία πιο αποδοτική και κοινωνικά χρήσιμη.
Χωρίς ψηφιακή κυριαρχία δεν υπάρχει βιώσιμη τοπική ανάπτυξη
Αν συνεχίσουμε να «νοικιάζουμε» υποδομές και λογισμικό από τις ΗΠΑ και την Κίνα, δεν θα υπάρξει σταθερή τοπική ανάπτυξη. Τα χρήματα θα φεύγουν έξω, οι δουλειές υψηλής ειδίκευσης θα δημιουργούνται αλλού και η χώρα θα μένει με τον ρόλο του χρήστη, όχι του δημιουργού.
Η ψηφιακή κυριαρχία είναι το αντίθετο: είναι η επιλογή να επενδύσουμε σε κοινές υποδομές, δημόσιο έλεγχο, γνώση, αποκέντρωση και περιφερειακή ανθεκτικότητα. Είναι η επιλογή να κάνουμε την τεχνολογία εργαλείο δημοκρατίας και ισότητας, όχι μηχανή συγκέντρωσης εξουσίας.
Στο τέλος, η συζήτηση επιστρέφει στο βασικό: μια αυτόνομη Ευρώπη και μια ψηφιακά ανεξάρτητη Ελλάδα δεν μπορούν να στηρίζονται σε ενοικιαζόμενες υπηρεσίες. Αν θέλουμε πραγματική αυτονομία, πρέπει να χτίσουμε τα θεμέλια: οπτικές ίνες ως δημόσιο αγαθό, υπολογιστικά κέντρα σε κάθε περιφέρεια με καθαρή ενέργεια, ανοιχτό κώδικα ως κανόνα στο Δημόσιο και στην εκπαίδευση, τεχνητή νοημοσύνη με δημόσιο έλεγχο και χαμηλό κόστος. Όχι για να υψώσουμε τείχη, αλλά για να μπορούμε να αποφασίζουμε εμείς, συλλογικά, για το μέλλον μας.
—